काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमाथि गर्ने भनिएको नयाँ ठूलो सैन्य आक्रमण स्थगित गर्दै वासिङ्टन र तेहरानबिच सोमबारदेखि पुनः वार्ता सुरु हुने घोषणा गरेका छन्। ट्रम्पले इरानसँग सम्झौताको सम्भावना नजिक पुगेको दाबी गरेका छन् भने इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले अमेरिकालाई गत जुनमा भएको समझदारीप्रति प्रतिबद्ध रहन आग्रह गरेका छन्।
यो घटनाक्रमले महिनौँदेखिको अमेरिका–इरान सैन्य तनावलाई तत्काल कूटनीतिक बाटोतर्फ मोड्ने सम्भावना बढाएको छ। तर वार्ताको मुख्य विषय मानिएको स्ट्रेट अफ होर्मुजको व्यवस्थापन, इरानको आणविक कार्यक्रम र प्रतिबन्ध हटाउने विषयमा दुई पक्षबिच अझै गम्भीर मतभेद कायमै छ।
सोमबारदेखि वार्ता सुरु हुने
ट्रम्पले एयर फोर्स वनबाट पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै अमेरिका र इरानबिच सोमबार दिउँसोबाट वार्ता सुरु हुने बताएका छन्। उनले स्ट्रेट अफ होर्मुज खोल्ने विषयमा पनि सहमतिको आधार तयार भएको र इरानको आणविक कार्यक्रम नियन्त्रण गर्ने विषयमा सम्झौता हुने विश्वास व्यक्त गरेका छन्।
ट्रम्पका अनुसार साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कतारसहित यस क्षेत्रका प्रमुख देशहरूले तत्काल नयाँ आक्रमण नगरी सम्झौताको प्रयास गर्न आग्रह गरेका थिए। त्यसपछि उनले इरानको पूर्वाधारमाथि शुक्रबार गर्ने तयारी गरिएको ठूलो आक्रमण रोक्ने निर्णय गरेका हुन्।
यसअघि ट्रम्पले इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज पूर्ण रूपमा खोल्नुपर्ने र आफ्नो आणविक कार्यक्रमबारे सम्झौता गर्नुपर्ने बताएका थिए। तर तेहरानले भने अमेरिकाको आक्रमण रोक्ने निर्णय आफूले आग्रह गरेर गराएको भन्ने दाबी अस्वीकार गर्दै आफ्ना सैन्य संरचना उच्च सतर्क अवस्थामा रहेको जनाएको थियो।
इरानको सर्तः जुनको समझदारी पालना गर
इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले अमेरिकालाई गत जुनमा हस्ताक्षर गरिएको समझदारी ज्ञापनपत्रप्रति प्रतिबद्ध रहन आग्रह गरेका छन्।
उनका अनुसार उक्त अन्तरिम समझदारी भविष्यमा इरानको विदेश सम्बन्धको महत्त्वपूर्ण आधार बन्नेछ। तेहरानको प्राथमिकता तत्काल नयाँ युद्ध रोक्नु मात्र नभई यसअघि भएका सहमतिको कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नु रहेको देखिन्छ।
जुन १७ मा अमेरिका र इरानले युद्धविरामलाई ६० दिन विस्तार गर्ने समझदारीमा विद्युतीय हस्ताक्षर गरेका थिए। त्यसमा स्ट्रेट अफ होर्मुजमा जहाज आवागमन पुनः सुरु गर्ने, इरानको आणविक कार्यक्रमबारे थप वार्ता गर्ने र अमेरिकाले केही प्रतिबन्ध खुकुलो पार्ने विषय समेटिएका थिए। तर त्यसलाई अन्तिम शान्ति सम्झौता मानिएको थिएन।
होर्मुजः वार्ताको केन्द्रमा रहेको सबैभन्दा संवेदनशील विषय
अमेरिका–इरान वार्ताको सबैभन्दा कठिन विषय स्ट्रेट अफ होर्मुजको भविष्य देखिएको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले ओमानसँग जलमार्गको व्यवस्थापन र जहाज आवागमनबारे भइरहेको वार्ता अन्तिम चरणमा पुगेको बताएका छन्। इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघाईका अनुसार ओमानसँगको छलफल दुई देशबिचको द्विपक्षीय प्रक्रिया हो र यो अमेरिका–इरान वार्ताको प्रत्यक्ष हिस्सा होइन।
तेहरानले युद्धअघि जस्तो होर्मुजमा जहाज आवागमनको अवस्था पुनः कायम नहुने सङ्केतसमेत दिएको छ। इरानले जलमार्गमा आफ्नो सुरक्षा र रणनीतिक हितलाई बेवास्ता गर्न नसकिने बताउँदै आएको छ।
ओमानले भने जलमार्ग सञ्चालनका लागि क्षेत्रीय व्यवस्थापन प्रणालीको प्रस्ताव अघि सारेको छ। त्यसमा जहाजलाई सुरक्षा तथा नेभिगेसन सेवा उपलब्ध गराउने र त्यसका लागि स्वैच्छिक शुल्क उठाउने व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको छ। इरानले भने युद्धअघिको पूर्ण स्वतन्त्र आवागमन प्रणालीमा फर्किन अनिच्छा देखाएको छ।
तेहरानको दुईतर्फी रणनीति
वार्ताको तयारीसँगै इरानले क्षेत्रीय कूटनीतिक गतिविधि पनि तीव्र बनाएको छ। विदेशमन्त्री अराघ्चीले साउदी विदेशमन्त्री फैसल बिन फरहान र पाकिस्तानका सेना प्रमुख असिम मुनिरसँग टेलिफोन वार्ता गरेका छन्। छलफल क्षेत्रीय सुरक्षा र स्थिरता कायम गर्ने उपाय तथा कूटनीतिक पहललाई अघि बढाउने विषयमा केन्द्रित रहेको इरानी पक्षले जनाएको छ।
यसबाट तेहरानले एकातिर अमेरिका र ओमानसँग कूटनीतिक वार्तालाई अगाडि बढाउने र अर्कोतिर होर्मुजमाथिको रणनीतिक प्रभाव तथा सैन्य प्रतिरोध क्षमता कायम राख्ने दोहोरो रणनीति अपनाएको देखिन्छ।
तेल बजारमा तत्काल प्रभाव
ट्रम्पले आक्रमण रोक्ने घोषणा गरेपछि विश्व तेल बजारमा तत्काल सकारात्मक प्रतिक्रिया देखिएको छ। रोयटर्सका अनुसार सोमबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य करिब ४.६४ प्रतिशतले घटेर प्रतिब्यारेल ८३.८५ डलर पुगेको थियो भने अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडिएटको मूल्य ४.७४ प्रतिशतले घटेर ८०.६६ डलरमा झरेको थियो। अघिल्लो महिनामा अमेरिका–इरान तनाव र ओमान आसपास तेलवाहक पानीजहाजमाथि भएका आक्रमणका कारण दुवै प्रकारका कच्चा तेलको मूल्य २० प्रतिशतभन्दा बढी बढेको थियो।
स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वको तेल तथा एलएनजी व्यापारका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मार्ग हो। युद्धका कारण यसको आवागमनमा आएको अवरोधले विश्व ऊर्जा बजारमा आपूर्ति र मूल्यसम्बन्धी चिन्ता बढाएको छ।
लाल सागरमा पनि तनाव कायमै
होर्मुजमा तनाव जारी रहँदा लाल सागर र बाब अल–मन्देब क्षेत्रमा पनि तेल ढुवानी प्रभावित भएको छ। रोयटर्सका अनुसार सप्ताहन्तमा साउदी अरबबाट कच्चा तेल बोकेका दुई ट्याङ्कर बाब अल–मन्देब हुँदै लाल सागरबाट बाहिरिएका छन्। तीमध्ये एउटा ट्याङ्करमा करिब १० लाख ब्यारेल र अर्कोमा करिब २० लाख ब्यारेल साउदी कच्चा तेल रहेको थियो।
तर आइतबार बाब अल–मन्देब हुँदै आवतजावत गर्ने जहाजको सङ्ख्या १८ मा झरेको थियो, जबकि शनिबार २७ र शुक्रबार २८ जहाज उक्त मार्गबाट गुज्रिएका थिए। यसले कूटनीतिक प्रयास अघि बढे पनि क्षेत्रीय समुद्री सुरक्षाको अवस्था अझै सामान्य भइनसकेको देखाउँछ।
युद्ध रोकिएको होइन, कूटनीतिक अवसर खुलेको हो
ट्रम्पको पछिल्लो घोषणालाई तत्काल युद्ध अन्त्य भएको घटनाका रूपमा बुझ्नुभन्दा नयाँ सैन्य आक्रमण रोक्दै वार्ताका लागि अवसर सिर्जना गरिएको अवस्थाका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ। अमेरिका स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः सुरक्षित रूपमा खोल्न र इरानको आणविक क्षमतालाई सीमित गर्न चाहन्छ। इरान भने जुनको समझदारी कार्यान्वयन, आर्थिक राहत तथा आफ्नो सुरक्षा र क्षेत्रीय हितको सम्मानलाई प्राथमिकता दिइरहेको छ। अघिल्लो समझदारीमै पनि यी विषयमा अस्पष्टता रहेकाले आगामी वार्तामा ती विवाद पुनः बल्झिन सक्ने सम्भावना छ।
यसबिच इजरायलले इरानको आणविक तथा क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमलाई लिएर आफ्नो नीतिमा परिवर्तन नभएको सङ्केत दिएको छ। त्यसैले अमेरिका–इरान वार्ता सुरु भए पनि पश्चिम एसियामा सैन्य जोखिम तत्काल समाप्त भएको मान्न सकिँदैन।
अबको निर्णायक प्रश्न भनेको सोमबार सुरु हुने वार्ताले स्ट्रेट अफ होर्मुज खोल्ने, इरानको आणविक कार्यक्रम र प्रतिबन्ध खुकुलो पार्ने विषयमा दुवै पक्षलाई कति नजिक ल्याउन सक्छ भन्ने हो। यदि सहमति बन्न सकेमा यसले युद्धलाई नियन्त्रणमा ल्याउनुका साथै विश्व तेल बजारमा समेत ठूलो राहत दिन सक्छ। तर वार्ता असफल भएमा ट्रम्पले पुनः सैन्य विकल्प अघि सार्ने सम्भावना कायम छ।
